32 τετραγωνικά αγάπη

Από το δωμάτιό μου βλέπω γαλάζιο σε ένα μικρό κομμάτι του ουρανού, τώρα που είμαι τυχερός να γυρίζω γύρω στις 7 το βράδυ από τη δουλειά και είναι άνοιξη. Ο Ήλιος με ξυπνά το πρωί μέσα από λευκές κουρτίνες που κρέμασαν τα χέρια της αγαπημένης μου, και τα βράδια μοσκοβολούν οι νερατζιές κάτω από το μπαλκόνι μας.

Στο πικάπ που αγόρασα το 1997 παίζουν μεταχειρισμένοι δίσκοι του 1978 - που έχουν σημειώσεις από τον άνθρωπο που τους αγόρασε τότε - ή άλμπουμ σαν τον "Ασυμβίβαστο", γιατί το "Φευγιό της Άννας" και το "Στον ύπνο μου" φυλάει την ηρεμία μας τις πιο δύσκολες στιγμές.

Στο μικρό κάθισμα-κομοδίνο δίπλα από το κρεββάτι μας συναντά κανείς το "Κάλεσμα της Γης" που μου έφερε ο Θοδωρής, ένα προσευχητάριο από τότε που ήμουν 14 χρονών και έναν Ντοστογιέφσκι που μου έφερε η ακριβή μας Δέσποινα πριν λίγες μέρες.

Στη μια μεριά, ένας υπολογιστής με γδαρμένη οθόνη πιάνει τον τελευταίο ωφέλιμο χώρο, μπροστά από το πικάπ, πεισματικά αρνούμενος να γίνει τηλεόραση.

Στο μπαλκόνι μου χωρούν 7 μικρές γλάστρες (3 πάνω - 3 κάτω, πάνω στα φαγωμένα κάγκελα, και μία στη γωνία), αλλά και ένα τραπεζάκι με δύο καρέκλες, για να καθόμαστε τα πρωινά της Κυριακής.

Σε αυτό το σπίτι, των 32 τετραγωνικών, έχω συντροφιά την ανάμνηση της γιαγιάς μου, τα απομεινάρια της διαμονής του αδελφού μου και τις υπέροχες αλλαγές που έφεραν στο σπίτι τα χέρια που συντροφεύουν τη ζωή μου.

Ναι, στην Ελλάδα του 2015, κάποιος στο Βύρωνα ζει ευτυχισμένος και γεμάτος ευγνωμοσύνη. Και χρωστά τα πάντα στην αγάπη που τον περιβάλλει σιωπηλά μέσα από τα πρόσωπα και τα πράγματα φίλων και γνωστών, ζώντων και απελθόντων.

Τέτοια χρέη είναι που δε βαραίνουν τον άνθρωπο. Τέτοια χρέη σκοπεύω να ξεπληρώνω κάθε μέρα, αν το αξιωθώ.

Αξιολόγηση

Αυτές τις ημέρες άκουσα στο ραδιόφωνο την πρόταση "στις εκλογές όλο μιλάμε για  νούμερα" και σκέφτηκα ότι, όπως και να το δει κανείς, ο άνθρωπος που την είπε είχε απόλυτο δίκιο. Αφενός οι προβαλλόμενοι απολίτιστοι πολιτικοί μας δεν έχουν ίχνος σοβαρότητας, αφετέρου η προβολή της "προετοιμασίας των εκλογών" από τα μέσα ενημέρωσης περιορίζεται στην προβολή αμφιβόλων στατιστικών για την πρωτιά στην πρόθεση ψήφου, με τρόπους που παραπλανούν την όραση και βιάζουν την ερμηνεία των αριθμών. Θα μιλήσω στις επόμενες γραμμές για το τι σκέφτομαι για την προετοιμασία των πολιτών για την επιλογή εκπροσώπων τους.

Όταν αναζητώ κάποιον άνθρωπο να με εκπροσωπήσει, θέλω να γνωρίζω τον άνθρωπο. Να γνωρίζω τα χαρακτηριστικά του, το ήθος του και τις πρακτικές του. Θέλω επίσης να έχει σαφή εικόνα των δικών μου ανησυχιών, των δικών μου προβλημάτων και των δικών μου ελπίδων. Θέλω ο δυνητικός εκπρόσωπός μου να τους γνωρίζει επίσης και να έχει κριτική σκέψη και αίσθηση δικαίου, ώστε να μπορεί να υπερβεί τους δικούς μας εγωισμούς για να προσπαθήσει το κοινό καλό. Θέλω να έχω έμπρακτη απόδειξη, στην καθημερινότητα, της αξίας του.

Όταν αναζητώ έναν άνθρωπο να με εκπροσωπήσει, θέλω αυτός ο άνθρωπος να έχει κάποιες πολύ βασικές και αναγκαίες ποιότητες. Θέλω να είναι ταπεινός, για να μην είναι ο στόχος του η εξουσία. Θέλω να είναι εγκρατής, αδέκαστος και δίκαιος, με περιφρόνηση για τα υλικά κέρδη, για να μην επηρεαστεί εύκολα από δωροδοκία. Θέλω να είναι συνεργάσιμος, με αίσθημα ευθύνης και κοινού καλού, για να διευκολύνει τη συνεργασία και να προάγει την κοινή ωφέλεια στην πράξη και να εμπνέει τους συνεργάτες και συμπολίτες του. Θέλω να είναι εργατικός χωρίς φανφάρες, με επιμονή στη συνέπεια, με αντίληψη του τι κάνει λάθος και το σθένος να παραδέχεται τα λάθη, αλλά και την οξύνοια να προτείνει πώς ένα λάθος θα διορθωθεί. Θέλω να είναι έτοιμος να διαβάσει όταν δε γνωρίζει, να ρωτήσει όταν δεν καταλαβαίνει και να συμβουλέψει όταν υπάρχει ανάγκη. Θέλω να σέβεται τη διαφορετικότητα και να κατανοεί τη μοναδικότητα των ανθρώπων εντός και εκτός συνόρων. Θέλω να είναι έτοιμος για αυτοθυσία. Θέλω να υποστηρίζει με το ήθος του τις πρακτικές της πολιτείας που καλείται να εκπροσωπήσει, με σθένος και επιμονή όπου χρειάζεται. Θέλω να μπορεί να υπερβεί την κακία των ανθρώπων που εκπροσωπεί για να επιδιώξει το κοινό καλό. Θέλω να είναι έτοιμος να αντιμετωπίσει το κακό, την επίθεση, τη διαστροφή και την επιβουλή με μεγαλοκαρδία, αποτελεσματικότητα και σταθερότητα. Θέλω να είναι διορατικός και προδραστικός. Θέλω πάνω από όλα ο άνθρωπος αυτός να έχει ενσυναίσθηση, καλοσύνη, αγάπη, συμπόνια, συγχωρητικότητα και ανθρωπιά.

Αφήνω σε εσάς να αξιολογήσετε τους προβαλλόμενους πολιτικούς μας με τα παραπάνω κριτήρια. Επίσης, δεν μπορώ παρά να αναλογιστώ: είμαι άραγε άξιος για έναν τέτοιο εκπρόσωπο; Είναι οι δικές μου πρακτικές τέτοιες που να αναδείξουν έναν τέτοιον άνθρωπο; Και, τέλος, τι στο υπάρχον σύστημα εκλογής που - κατ' ευφημισμό θεωρώ - ονομάζεται δημοκρατικό προάγει τέτοιους ανθρώπους;

Ας απολαύσουμε λοιπόν το είδος της δημοκρατίας που οι ίδιοι εμείς εξακολουθούμε να υποστηρίζουμε με τα λόγια, τα έργα και την απραξία μας. Ή ας αλλάξουμε πορεία πολύ πριν τις εκλογές, τώρα και στο μέλλον, ώστε να μπορούν άνθρωποι αληθινά άξιοι να βρεθούν να μας εκπροσωπούν στα όργανα της πολιτείας μας.

Οι εκλογές είναι αξιολόγηση όχι μόνο των υποψηφίων, όχι μόνο του συστήματος, αλλά και την κοινωνίας των πολιτών που θεμελιώνουν, στελεχώνουν και πραγματοποιούν τις βασικές θέσεις ενός πολιτεύματος. Η δική μας συμμετοχή είναι η δημοκρατία. Η δική μας αλλαγή είναι η πολιτική αλλαγή. Ο δικός μας διαφωτισμός είναι η έξοδος από την κρίση. Η δική μας αγάπη και αυτοθυσία είναι η υπέρτατη πολιτική πράξη.

Ο πλούτος και η αποψίλωση

Τα τελευταία χρόνια παρατηρώ μία έντονη τάση για αποψίλωση: δασών, μουσικών, βιβλίων, οραμάτων, ονείρων, διεκδικήσεων. Εδώ θα εστιάσω σε λίγες μόνο από αυτές τις αποψιλώσεις.
Άκουσα πριν αρκετό καιρό μία διασκευή του τραγουδιού "You are in the army now", που εγώ είχα αγαπήσει ήδη διασκευασμένο από τους Status Quo. Το μόνο κομμάτι που ακουγόταν στη διασκευή ήταν το ρεφραίν. Σημειώνω ότι οι στίχοι που είχαν αφαιρεθεί μιλούσαν "απλώς" για τα ψέματα που λέγονται για να επιστρατευτούν νέοι, για τα ψεύτικα όνειρα που γεννούν στους στρατευμένους για εύκολη, άνετη ζωή, για το σοκ της προσγείωσης στην πραγματικότητα στο πεδίο της μάχης, για τη συνείδηση που σε πολεμάει με κάθε πυροβολισμό.
Άκουσα πριν λιγότερο καιρό μία διαφήμιση με το υπέροχο "I'd love to change the world", γυμνό και ντροπιασμένο χωρίς τα λόγια του. Χωρίς τα λόγια του που μιλούν για το ρατσισμό και την εναντίωση στην αλλαγή και τη διαφορετικότητα, τις αδικίες του κόσμου, την άδικη καταστροφή. Τα λόγια που μιλούν για τη φρίκη μιας εποχής, τότε που το ο πόλεμος στο Βιετνάμ μεσουρανούσε. Μόνο ένα ρεφραίν για επένδυση στη διαφήμιση, για αυξημένη κατανάλωση...
Στην αρχή μίας μίξης τραγουδιών, με έντονο ρυθμό, άκουσα να κρύβεται η αρχή του ονειρικού Dawn, το πανέμορφο "Awakening" που με συντρόφεψε πολλές, κουρασμένες νύχτες δουλειάς. Xωρίς όμως την ομορφιά της ιστορίας που διηγείται το Dawn ως σύνολο. Ένα λουλούδι, έξω από το λιβάδι του.
Στην οθόνη του κινηματογράφου είδα να εκτυλίσσεται το "Αστέρι του Βορρά" (γνωστό και ως "The Golden Compass") χωρίς τη βαθιά κριτική που βρίσκει κανείς στο βιβλίο ενάντια στη θρησκοληψία και τους θρησκευτικούς θεσμούς. Ένα ακόμη χουλιγουντιανό περιπετειώδες κινηματογραφικό μεγαλούργημα για τους πολλούς.
Οι Άθλιοι, ως μιούζικαλ με "μεγαλειώδες" cast, δεν έχει τίποτε από τον πόνο, το σεβασμό, την αγωνιώδη αναζήτηση για αλήθεια, τη μοναδική κριτική οπτική, την ιστορική ζωντάνια, τη διαμαρτυρία του βιβλίου (που έχω τη χαρά στα 36 μου χρόνια να πρωτοσυναντώ).
Κι όμως, έχω δικαίωμα βλέποντας την ταινία να λέω ότι "ναι,  ξέρω τον Ουγκό", ακούγοντας μία διαφήμιση να λέω "ναι, ξέρω το I'd love to change the world" και πάει λέγοντας.
Αυτό είναι ψέμα και ψευδαίσθηση. Γίνομαι απλώς κι εγώ καταναλωτής στα ψίχουλα του πνευματικού πλούτου που έμειναν μετά την αποψίλωση. Μετά την εμπορευματοποίηση.

Οι ιδεολογίες, τα όνειρα, οι ελπίδες τα τελευταία χρόνια κρίνονται ελαφριά τη καρδία ως "αποτυχημένα", "παρωχημένα", "γραφικά", ως γεννήματα άρνησης ή αποφυγής. Οι θρησκείες και τα θεμελιώδη φιλοσοφικά, υπαρξιακά ερωτήματα που ζητούν απάντηση περιγράφονται ως "ανούσια", "ψευδή", "αποπροσανατολιστικά", "ανεδαφικά".
Αυτό που με στενοχωρεί πιο πολύ είναι ότι κρίνουμε χωρίς να γνωρίζουμε. Χωρίς αληθινά να γνωρίζουμε. Συνήθως έχουμε αντίληψη μίας όψης, μίας οπτικής, μίας ευρέως προβαλλόμενης εικόνας των πραγμάτων. Μία σύνοψη, μία περίληψη, μία αναζήτηση στο Internet και δύο λεπτά ανάγνωσης, ένας παντογνώστης δημοσιογράφος, έναν αποτυχημένος εκπρόσωπος μίας ιδέας, ενός ονείρου, ένας καπηλευτής μίας θρησκείας είναι αρκετά για να σχηματίσουμε γνώμη για πράγματα που μπορεί να χρειαστούν μία ζωή για να γίνουν αντιληπτά.
Στον "Ξεχωριστό Γουιλ Χάντινγκ" υπάρχει μία σκηνή όπου ένας ψυχολόγος ξεγυμνώνει προκλητικά την αδυναμία της γνώσης να μιλήσει για την εμπειρία.
Η γνώση μπορεί να είναι δύναμη, η εμπειρία μπορεί να γίνει σεβασμός. Η γνώση μπορεί να φέρνει έπαρση, η εμπειρία μπορεί να γίνει ταπείνωση.

Στη σύντομη ζωή μας φροντίζουν να μας ταΐζουν με σύντομα, κατευναστικά ψέματα. Οι μεγάλες επενδύσεις του ανθρώπου σε πνεύμα, δημιουργία, ανατροπή, συνοψίζονται και εκχυδαΐζονται σα μαδημένα λουλούδια, σαν ομορφιά χωρίς συστολή, σαν εξυπνάδα χωρίς σοφία.

"Επιστροφή στις ρίζες" είναι η πράξη του να διαβάσεις στην παράδοση τους συμπυκνωμένους πόνους, τις αγωνίες, τις κραυγές των προγόνων σου για να μην κάνεις τα ίδια λάθη. Είναι το να αναζητάς το τι ειπώθηκε, τι τραγουδήθηκε, τι αναπαραστάθηκε, τι βιώθηκε, για να το μοιράζεσαι, να το γεύεσαι, να το αγαπάς ή να το μισείς.
Και αυτή η παράδοση δεν μπορεί με μία ανάγνωση να σου πει αυτά που χρειάζεσαι. Αυτή η παράδοση δεν περιγράφεται με δυο κουβέντες, γραπτές ή προφορικές. Αυτή η παράδοση βιώνεται στο δρόμο, στη γιορτή, στο πένθος, στη λειτουργία και στον αφορισμό, στη διεκδίκηση, την ήττα και τη νίκη, στη συζήτηση και την αμφισβήτηση.  
Η παράδοση είναι η ευκαιρία να αδράξεις το υφαντό των προπατόρων σου και να υφάνεις τη δική σου συγκομιδή από την κλωστή της ζωής. Και αυτός ο πλούτος είναι δικός μας όσο είναι και όλων των γενεών, όσο είναι και όλων των ανθρώπων. Ας μην τον αφήνουμε να σπαταλιέται χωρίς αντιστάθμισμα. Ας δημιουργήσουμε, αντί να μιμηθούμε, ας αξιολογήσουμε αντί να δεχτούμε, ας εμπλουτίσουμε αντί να σκυλέψουμε.

Τότε που οι άνθρωποι αγάπησαν τη γύμνια και μίσησαν το άγγιγμα

Κάθε μέρα έχω τη χαρά να συναντώ εκατοντάδες ανθρώπους στο δρόμο προς τη δουλειά. Ανθρώπους κάθε λογής, τάξης, κατάστασης, όψης, τάσης, εθνικότητας. Το βλέμμα μου, μαθημένο και εξασκημένο από τη φύση, ξέρει να εστιάζει στην προκλητικότητα, στη διαφορετικότητα, στο ακραίο (όμορφο ή άσχημο). Και στο Αθηναϊκό καλοκαίρι όλοι αυτοί οι πόλοι έλξης της αδηφάγου μου όρασης πολλαπλασιάζονται.


Μέσα σε αυτό το κοπάδι εικόνων εύκολα ξεχωρίζω κάθε λογής γύμνιες που περιφέρονται στο δρόμο, στο πεζοδρόμιο και στο μυαλό μου. Γύμνιες αυτάρεσκες, γύμνιες φτώχιας, γύμνιες πρόκλησης, γύμνιες αυτοπροβολής, γύμνιες δροσιζόμενες, γύμνιες παρέας, γύμνιες κάθε είδους και πρόθεσης. Μέρα τη μέρα, οι άνθρωποι φαίνονται να αγαπούν τη γύμνια, να την προβάλλουν και να την μοιράζονται στη φυσική και στην εικονική ζωή τους, σαν φτηνό μέσο συναλλαγής.

Από την άλλη, σε κάθε γύμνια που συναντώ, βλέπω να στέκεται δίπλα και ένα άγγιγμα πεινασμένο. Άγγιγμα πόθου, άγγιγμα βοήθειας, άγγιγμα επαλήθευσης, άγγιγμα μοιρασιάς, άγγιγμα κάθε είδους και πρόθεσης.

Νιώθω μέσα μου, με όλη τη βρωμιά και την εξασκημένη χυδαιότητα που με δυναστεύει, ότι οι άνθρωποι αγαπούμε τη γύμνια, αλλά μισούμε το άγγιγμα. Μου φαίνεται ότι συνηθίζουμε να γυμνωνόμαστε ξεδιάντροπα κάθε στιγμή για να αποδείξουμε ή να δείξουμε ποιοι είμαστε και απαιτούμε από τους άλλους να θαυμάσουν, να επικροτήσουν, ή να αντιδράσουν, να προκληθούν, να συνταραχθούν. Αλλά δε θέλουμε αγγίγματα. Δε θέλουμε ήπιες ή επιθετικές ψηλαφίσεις, δε θέλουμε αληθινή γνωριμία, δε θέλουμε να καταλάβουν οι άλλοι την υφή κάτω από την όψη. Θέλουμε να μας θαυμάζουν, αλλά δε θέλουμε να ριψοκινδυνεύουμε. Θέλουμε να μας βλέπουν προκλητικά γυμνούς, χωρίς να μπορούν να μας επηρεάσουν. Κάθε μέρα βλέπω, με τα εγωιστικά μου μάτια, αγαλμάτινα σώματα να περιβάλλουν παγωμένες, αυτάρεσκες, μοναχικές καρδιές.

Νιώθω μέσα μου, με όλο το ανθρώπινο φως που πασχίζει να βρει διέξοδο, ότι αν οι άνθρωποι γυμνώνονται λιγότερο και αγγίζονται περισσότερο, γνωρίζοντας, αναζητώντας, νιώθοντας ο ένας τον άλλο, τα βλέμματά μας δε θα ήταν τόσο πεινασμένα. Η γύμνια είναι ομορφιά, όταν δεν πουλιέται και δε συναλλάσσεται, δεν αυτοπροβάλλεται και δεν προσποιείται. Η γύμνια είναι ευλογία όταν δεν είναι επιτηδευμένη ή προκλητική, όταν δε διεκδικεί και δεν απαιτεί, όταν δε σκορπίζεται και δεν τσαλαπατιέται.

Προσοχή, καλοί μου άνθρωποι: με κάθε γύμνια μας, καλούμε και το άγγιγμα που τη συντροφεύει. Μην εκπλήσσεστε λοιπόν αν οι άνθρωποι δε σας αγγίζουν τρυφερά. Κοιτάξτε πίσω, για να θυμηθείτε με τι στολίδια, τι προθέσεις και διεκδικήσεις είχατε στολίσει τη γύμνια σας όταν τους πρωτοσυναντήσατε.

Αναζήτηση για τη γνώση

Η επιστήμη είναι το γυμνό παιδί της αναζήτησης. Έχει το σχήμα και τα γνωρίσματα της γνώσης, αλλά είναι στεγνή και άχρωμη. Η εμπειρία είναι ο ζεστός μανδύας και τα παπούτσια που μπορούν να φανούν πολύτιμα μέσα για να πάει η αναζήτηση παραπέρα. Η αγάπη είναι όλη η ομορφιά που μπορεί να έχει ποτέ η γνώση και όλη η επαφή με το σύμπαν μας. Και ο έρωτας είναι η κινητήριος δύναμη που μπορεί να κάνει την αναζήτηση να φτάσει ένα βήμα πιο κοντά στην αλήθεια.

Όταν προσπαθεί κάποιος να μιλήσει για τον άνθρωπο μέσα από το πρίσμα της επιστήμης, μιλά για το φαινόμενο και για τις μετρήσεις. Περιγράφει αδρά έναν άνθρωπο που ποτέ δεν υπήρξε (το "μέσο άνθρωπο") με λέξεις και όρους που θυμίζουν ελάχιστα πράγματα από την καθημερινή συνύπαρξή μας. Για χάρη της γενικότητας και στο βωμό του "όλα τα άλλα ίδια", η επιστήμη καλείται (και οφείλει) να μιλήσει για όλα αυτά που είναι προσεγγιστικά σωστά. Είναι σωστά σε έναν κόσμο που ποτέ δεν υπήρξε. Ευτυχώς, τα ίδια αυτά "προσεγγιστικά" πράγματα μπορούν ικανοποιητικά να φωτίσουν το μεγάλο ημιφωτισμένο διάδρομο της ζωής μας. Η επιστήμη είναι ένα σεντόνι που αφήνει πάντα τα πόδια μας παγωμένα, γιατί είναι μικρότερη από τον άνθρωπο και μικρότερη και από όλα όσα καλείται να περιγράψει. Και οφείλει να θυμάται αυτά τα όριά της.

Η εμπειρία είναι η χαρά των αισθήσεων και το πανηγύρι της ερμηνείας. Είναι η οδός που μας οδηγεί στον αυριανό εαυτό μας χωρίς επιστροφή. Είναι η επαλήθευση και η απόρριψη της θεωρίας στα πλαίσια του δικού μας μικρόκοσμου. Η εμπειρία είναι το τζάμι του δικού μας παραθύρου με θέα στον κόσμο. Δε βλέπει "μέσους", αλλά αληθινούς ανθρώπους. Είναι όμως ρατσίστρια και βγάζει συμπεράσματα που τα γενικεύουμε συχνά σε "πανανθρώπινες αλήθειες", όταν ο εγωισμός μας μάς ξεστρατίζει. Η εμπειρία είναι το άρωμα ενός κόσμου που δεν έχουμε δει ακόμη ολόκληρο. Είναι η εντύπωση, η θύμιση και η απερίγραπτη συνύπαρξη όλων των εικόνων, των ρυθμών και ακουσμάτων που γαλουχούν το μυαλό μας και διαμορφώνουν μοναδικά τη διαίσθησή μας.

Η αγάπη είναι για την αναζήτηση ό,τι ο σεβασμός για τη σχέση. Είναι προϋπόθεση ουσίας. Όποιος αγαπά τη γνώση δεν τη βιάζει, δεν τη διεκδικεί ως κτήμα, δεν την υποβαθμίζει, δεν την πετά στα γουρούνια. Όποιος αναζητά την αλήθεια με αγάπη, δε ζητά να της βάλει στολίδια ή ταμπέλες. Δε ζητά να είναι αυτός που την πρωτοβρήκε, ούτε να είναι η αλήθεια ό,τι ποτέ ο ίδιος υπολόγισε. Σέβεται όλους όσους περιγράφουν κομμάτια της αλήθειας που βρήκαν, χωρίς να περιμένει όλοι να έχουν την ίδια γνώμη. Αξιώνει την επιστήμη, αλλά σέβεται την εμπειρία. Η αγάπη για τη γνώση είναι η ελπίδα ότι αύριο θα συνεχίζουμε ακόμη την αναζήτηση.

Ο έρωτας για την αναζήτηση είναι η υπέρβαση της λογικής και η παθιασμένη θυσία. Δεν μπορούν όλοι να ερωτευτούν την αναζήτηση και δεν πρέπει. Ο ερωτευμένος δεν έχει όρια και λογική. Οι αντοχές του γεννιούνται από την εκρηκτική του επιθυμία για αλήθεια. Κάθε βήμα προς την αλήθεια φέρει την οδύνη του επομένου. Ο έρωτας είναι η ακρότητα του ενός που τραβάει το σύνολο των υπολοίπων. Ο έρωτας υπερβαίνει τα πεπατημένα, ορθώνεται και καταρρίπτεται, μόνο για να ξαναπροσπαθήσει αύριο. Ο έρωτας είναι το ανικανοποίητο χρέος του αναζητητή. Δεν περιμένει κατανόηση και λύπηση από κανέναν. Υπάρχει γιατί δεν μπορεί αλλιώς, ακόμη και όταν όλοι οι άλλοι την κατακρίνουν.

Όλα αυτά τα γράφω γιατί συχνά με λυπεί που οι άνθρωποι ξεχνούν αυτές τις πλευρές της αναζήτησης. Η εποχή μας θεοποιεί την επιστήμη και υπονομεύει την εμπειρία και την αγάπη. Και προσποιείται ότι έρωτας υπάρχει μόνο στη σεξιστική του έκφραση και μόνο για διαφυλικές σχέσεις. Σε αυτόν τον ευλογημένο κόσμο, θεωρώ ότι είναι σημαντικό κάποιες φορές να κρατάμε τα μάτια μας μακριά από μικροσκόπιο της επιστήμης, για να μη χάσουμε το όλο. Είναι σημαντικό να μην κρίνουμε τη ζωή από το παράθυρο της προσωπικής μας εμπειρίας, γιατί χάνουμε την πολύτιμη γνώση όλων των εμπειριών που μοιράζονται μέσα από την παράδοση και την επικοινωνία. Είναι σημαντικό να αγαπούμε την αναζήτηση γιατί αυτή η αγάπη δίνει ελπίδα και νόημα στη μεταλαμπάδευση της γνώσης. Είναι σημαντικό να συγχωρούμε και να συμπάσχουμε με τους ερωτευμένους της γνώσης, γνωρίζοντας πάντα ότι είναι αυτός ο έρωτας (με όλα τα λάθη και τις υπερβολές) που μπορεί κάποια στιγμή να μας φέρει ένα βήμα πιο κοντά στην αλήθεια.

Και να μην ξεχνούμε ότι όλα τα παραπάνω είναι στιγμές που τα υπερβαίνουμε, με τον πιο υπέροχο τρόπο, με τα μάτια της ελπίδας και της πίστης. Και χωρίς αυτές τις υπερβάσεις, που είναι το σκίρτημα της ψυχής προς ότι δε θα μπορέσει ποτέ να γνωρίσει μόνη, η ζωή δε θα ήταν ζωή, αλλά υπολογισμός.

Τα βιβλία και οι μουσικές που (δεν;) ξέχασα

Η μνήμη μου είναι από τα χαρακτηριστικά μου που δίνουν εξαιρετικές ευκαιρίες για πείραγμα σε φίλους: ξεχνώ εύκολα. Κυρίως τις βραδιές που δεν προλαβαίνω να αναμασήσω ήρεμα το τι συνέβη μέσα στην ημέρα που πέρασε, η ζωή φαίνεται να αποκτά αυτήν τη θολή αίσθηση του κόσμου έξω από το παράθυρο ενός κινούμενου αυτοκινήτου. Θυμόμαστε ότι κάτι συνέβη, αλλά μας ξεφεύγουν οι λεπτομέρειες. Είναι όμως στα αλήθεια έτσι; Ξεχνάμε άραγε ποτέ;

Αυτή μου η αδυναμία να θυμηθώ λεπτομέρειες περνά και στα βιβλία και τη μουσική. Μου είναι δύσκολο να θυμηθώ το όνομα του βιβλίου, το όνομα του συγγραφέα, τον κιθαρίστα, ή το συγκρότημα. Με άλλα λόγια, είμαι παντελώς ανίκανος (ευτυχώς!) να παραστήσω το λόγιο ή το μουσικό παντογνώστη.

Αυτό, από την άλλη, που δεν μπορώ να μεταφέρω, είναι η μοναδική δύναμη με την οποία άλλαξαν μέσα μου τα πάντα οι μουσικές που έχω ακούσει και ακούω. Δεν μπορώ να υποδείξω ή αποδείξω το πώς τα βιβλία μου άλλαξαν και μου αλλάζουν τον τρόπο που σκέφτομαι. Αλλά νομίζω πώς όλο μου το είναι αντανακλά αυτές τις επιδράσεις.

Θυμηθείτε, οι τυχερότεροι από εμάς, το χάδι της μάνας. Και ορκιστείτε, αν το πιστεύετε, ότι η τρυφερότητα αυτή δεν άλλαξε μια για πάντα το πώς βλέπετε τον κόσμο. Εγγυηθείτε, αν το τολμάτε, ότι δεν σας επέτρεψε με τη σειρά σας να δώσετε τρυφερότητα όλα τα επόμενα χρόνια της ζωής σας. Θυμηθείτε παραμύθια που ακούσατε ή τραγούδια που σας σημάδεψαν. Μήπως μέχρι σήμερα δε ζωντανεύουν χορδές μας που φαίνονταν χαμένες για χρόνια;

Είμαστε περίεργα όντα οι άνθρωποι. Πέρα από την επιστήμη, που υποστηρίζει ότι ίσως δεν ξεχνούμε στα αλήθεια, υπάρχει η καθημερινή πρακτική που μας δείχνει ότι κάθε μέρα σφυρηλατούμαστε προς αυτό που θα είμαστε αύριο. Μπορώ να σας εγγυηθώ ότι αν, αντί για Μικρό Ήρωα, Ιούλιο Βερν, παραμύθια του Ναζίμ Χικμέτ, τη Μόμο του Έντε, την επιστημονική φαντασία του Wells, διάβαζα άλλα πράγματα, θα ήμουν κι εγώ αλλιώτικος. Αν αντί για Eloy, Jethro Tull, Rory Gallagher και King Crimson, άκουγα κλασσική μουσική, δε θα ήμουν ο ίδιος. Δε θα ήμουν καλύτερος ή χειρότερος. Απλώς θα ήμουν άλλος.

Δηλώνω υπεύθυνα ότι κάθε αχνάρι τέχνης που ακολούθησα στη ζωή μου με άλλαξε με τρόπο ριζικό, αμετάκλητο (και πιθανώς δύσκολα μετρήσιμο). Για αυτό θεωρώ ότι κάνουμε κάτι πολύ λάθος: δε μεγαλώνουμε τα παιδιά μας μέσα στην τέχνη. Αυτό το αναπόσπαστο στοιχείο ανθρωπιάς, όλο αυτό το μεγαλείο της επικοινωνίας που είναι εφικτό μόνο μέσα από την τέχνη δέχεται καίρια πλήγματα:
το ευτελίζουμε, το ανάγουμε σε είδος πολυτελείας ή το πραγματευόμαστε ως γνώση.


Αντί να μοιραστούμε έντεχνες στιγμές με τους ανθρώπους γύρω μας, συχνά καυχόμαστε για τις γνώσεις μας πάνω στην τέχνη. Λες και η μουσική είναι τα ονόματα των καλλιτεχνών της, λες και το διήγημα είναι ο συγγραφέας του... Πριν τη γνώση έρχεται η διαίσθηση να ανοίξει το δρόμο. Και, για τη διαίσθηση, χρειάζεται η εμπειρία.

Για αυτό τη μουσική έχει νόημα να την αφουγκράζεσαι, όχι να την αποστηθίζεις. Τη ζωγραφική να την αφήνεις να εντυπώνεται, όχι να την σχολιάζεις. Το διήγημα να το αγαπάς, όχι να το θυμάσαι. Το ποίημα να το νιώθεις, όχι να το απαγγέλλεις. Το θέατρο να το βιώνεις. Και όλα αυτά μέσα από το μοναδικό, προσωπικό πρίσμα σου. Δεν είναι όλα τα έργα για όλους τους ανθρώπους το ίδιο, όπως και δεν είναι όλοι οι άνδρες για όλες τις γυναίκες (και το αντίστροφο). Και αυτό δεν είναι κακό: είναι μία ακόμη περίτρανη έκφανση της μοναδικότητάς μας.

Μέσα από αυτές τις λίγες σκέψεις επιδιώκω (πέρα από το να απολογηθώ για την αδύνατη μνήμη μου) να μοιραστώ μία πρόταση: αν κάθε μπαρ είχε ένα μουσικό, αν κάθε πλατεία είχε μία έκθεση φωτογραφίας ή μία ανοιχτή πινακοθήκη, και κάθε τοίχος ήταν ένα μικρό σινεμά ή μία βιβλιοθήκη, θα ήμασταν αλλιώτικοι. Αλλιώτικοι με αυτόν το μοναδικό, ανεξήγητο και ανεξίτηλο τρόπο που μόνο η τέχνη μπορεί να καταφέρει. Χωρίς επιτηδευμένα έργα, ελιτίστικους σκοπούς και εσκεμμένες υπερβολές: με τη μεγαλοσύνη και την απλότητα της τέχνης που γεννιέται από μία ψυχή, και αυγαταίνει και εξελίσσεται σε χίλιες άλλες. Με την τέχνη που γεννιέται από την ανάγκη και μεγαλύνεται από την αγάπη και τη μοιρασιά. Με την Τέχνη.

Πώς θέλω να είναι...

Αυτές τις ημέρες θυμήθηκα πώς όταν ήμασταν έφηβοι μιλούσαμε για ιδανικούς συντρόφους: "Πώς θα ήθελες να είναι η κοπέλα σου;..." . Θυμάμαι πώς αργότερα μιλήσαμε για ιδανικές δουλειές, ιδανικούς κόσμους. Αναλογίστηκα πώς ονειρευόμαστε ακόμη και σήμερα να γίνουμε ιδανικοί αθλητές, άγιοι, επαναστάτες, ήρωες, ελεύθεροι, μοναδικοί, πλούσιοι, ερημίτες, τραγουδιστές και αλήτες, ποιητές. Και τόσα χρόνια αργότερα κατάλαβα ότι οι ερωτήσεις που κάναμε ήταν λάθος. Θα έπρεπε να ρωτάμε:

- Τι είσαι έτοιμος να δώσεις για να έχεις τον ιδανικό σύντροφο;
- Τι είσαι έτοιμος να δώσεις για να έχεις την ιδανική δουλειά;
- Τι είσαι έτοιμος να δώσεις για να έχεις τον ιδανικό κόσμο;
- Τι μπορεις να κάνεις για να γίνεις αθλητής, άγιος, επαναστάτης, ήρωας, ελεύθερος, μοναδικός, πλούσιος, ερημίτης, τραγουδιστής κι αλήτης, ποιητής;

Το τι θα πει να είσαι (στα δικά μου μάτια) "ποιητής" το αναγνώρισα όταν συνάντησα το Νίκο, ο οποίος καθημερινά είναι ποιητής. Όχι σε εκδηλώσεις, αλλά στην ανάσα του. Όχι σε συζητήσεις, αλλά σε εκμυστηρεύσεις. Όχι σε εικόνα, αλλά σε ουσία. Όχι στην οθόνη, αλλά στη βασανισμένη, άτσαλη, μεθυσμένη ψυχή. Πόσο αγνοούμε αυτές τις απλές αλήθειες όταν σκεφτόμαστε τον ποιητή! Σκεφτόμαστε ποίηση και λέμε "να έγραφα κι εγώ έτσι!". Αλλά βλέπουμε το γέννημα, ενώ η ποίηση είναι η συνουσία, η εγκυμοσύνη, η γέννα και η λοχεία. Είναι ιδρώτας και πόνος ψυχής, είναι η ιδέα που μεγαλώνει μέρα τη μέρα μέσα σου χωρίς τον έλεγχό σου, αλλά τρέφεται από το δικό σου μυαλό, τη δική σου αγάπη, τις δικές σου εμπειρίες. Είναι ανησυχία και αγρύπνια, είναι αγωνία και πονεμένα γεννητούρια. Είναι η μελαγχολία μετά και η αίσθηση ότι ένα κομμάτι σου δεν είναι πια δικό σου, αλλά φεύγει να ζήσει τη δική του ζωή στις ψυχές, τις ματιές, τις κοροϊδίες και τους επαίνους του κόσμου. Αυτά μου έδειξε ο Νίκος.

Για τον αθλητή ξεχάσαμε τη δυσκολία της ανόδου, τη μοναστική αφιέρωση στο σκοπό, τους τραυματισμούς και τα πισωπατήματα, τη συντριβή της αποτυχίας ένα βήμα πριν το όνειρο, τους συμβιβασμούς και τις υποχωρήσεις, τους φόβους και την αγωνία. Ο αληθινός αθλητής δεν είναι η επιτυχία του. Είναι η επιμονή, ο αγώνας, ο δρόμος, η αντοχή, η θέληση, η συγκέντρωση, είναι η υπέρβαση του εαυτού. Είναι η αυτοσυντριβή μπροστά στο σκοπό. Και το βραβείο μόνο για τον αθλητή μπορεί να είναι αληθινό βραβείο: γιατί ξέρει τον αγώνα που έκανε ως εκεί.

Ο άγιος δεν είναι ο θαυματοποιός στα δικά μου μάτια. Δεν είναι ο προφήτης ή ο θεραπεύων. Ο άγιος είναι η ταπείνωση, η υποδούλωση των παθών, είναι η νηστεία σκέψης και σώματος, είναι ο συνεχής αγώνας, η αυταπάρνηση και η αυτοδιάθεση, η νίκη πάνω στον εαυτό, τα δακρυσμένα μάτια στην κατεύθυνση του Θεού.  Ο άγιος δεν είναι η αλώς, το φωτοστέφανο, αλλά η θυσία και η ευτυχία. Δεν είναι η ηχηρή αυτολύπηση, αλλά η σιωπηλή αυτογνωσία. Ο άγιος δεν είναι άγιος για τον Παράδεισο: είναι άγιος γιατί ερωτεύτηκε αμετανόητα και έμπρακτα το Θεό.

Τον ιδανικό κόσμο, τον ιδανικό σύντροφο, την ιδανική δουλειά, όλα τα φτιάχνει ο αγώνας. Και δεν είναι λουλούδια στην κορφή βουνού αυτοί οι ιδανικοί στόχοι, ώστε όταν φτάσουμε να μπορούμε να ξαπλώσουμε και να απολαύσουμε τη μυρωδιά τους. Την ιδανική δουλειά τη δουλεύεις με την προσπάθεια, τη συνεργατικότητα, την ευσυνειδησία, την επίγνωση σκοπού, την ταπεινότητα, τη συστηματικότητα, την προσοχή, το σεβασμό. Τον ιδανικό σύντροφο τον κρατάς στιγμή τη στιγμή με τη ματιά, το χάδι, τη μοιρασιά, την αυταπάρνηση, τον έρωτα, την έγνοια, τη συγχώρεση, την αγάπη.

Τον ιδανικό κόσμο τον σχεδιάζεις με την παιδεία σου, τα ιδανικά σου, την κρίση σου, τα όνειρά σου. Τον χτίζεις και τον διαφυλάσσεις μέρα τη μέρα, με τον ιδρώτα, τον αγώνα, την αγάπη σου. Τον παραδίδεις στον επόμενο με την αυταπάρνηση, την παραχωρητικότητα, το σεβασμό, τη διορατικότητα, την αίσθηση ευθύνης σου.

Για αυτό από σήμερα δε θα περιγράφω πώς θέλω να είναι το καθετί στον κόσμο μου αύριο. Ό,τι ζητώ θα το εξαγοράζω, ακριβά, με τις πράξεις και τις στιγμές μου. Και αυτό γιατί γνωρίζω ότι με τα ίδια νομίσματα εξαγόρασαν ό,τι καλό μου παραδόθηκε και οι προηγούμενοι από εμένα.

---

Υποσημείωση:
Συγχωρήστε με αν φαίνεται ότι δε συμβαδίζω με τις ειδήσεις των ημερών. Για μένα ο ρατσισμός και η βία δε γεννήθηκαν πριν 3 μέρες και δεν καταδικάζονται ή αναιρούνται με προσπάθειες ημερών. Και δεν μπορεί κανείς να εξιλεωθεί για την ανοχή του στη βία με λίγες ωραίες λέξεις. Δεν μπορεί επίσης κανείς να καταδικάζει το ρατσισμό ή το ναζισμό, φουντώνοντας  ο ίδιος φλόγες εκδίκησης ή λειτουργώντας ως προπαγανδιστής, ή φανφαρολογώντας με πομπώδεις αναλογίες, ή επιδιώκοντας το προσωπικό κέρδος. Προσωπικά προτιμώ να καταλαγιάσει η σκόνη ώστε, αν πω κάτι, να μην είναι από παρόρμηση, αλλά από ωρίμανση. Αφήνω τους καλύτερους μου να μιλούν κάτι τέτοιες ώρες.